Müasir dövrdə rəqəmsal texnologiyalar uşaqların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. İnternet, sosial şəbəkələr, onlayn oyunlar və bəzi mənfi məqsədli təhsil platformaları uşaqlara bilik və ünsiyyət imkanları yaratsa da, eyni zamanda informasiya təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi risklər doğura bilər. Bu səbəbdən uşaqların rəqəmsal mühitdə qorunması üçün məqsədyönlü və davamlı maarifləndirici işlərin aparılması zəruridir.

Rəqəmsal mühitdə mövcud risklər...

Uşaqlar internetdə müxtəlif təhlükələrlə üzləşə bilərlər. Bunlara yaşa uyğun olmayan məzmun, kibertəhqir (cyberbullying), şəxsi məlumatların oğurlanması, saxta profillər vasitəsilə aldatma, eləcə də psixoloji asılılıq daxildir. Bu risklər uşaqların psixoloji inkişafına, sosial münasibətlərinə və ümumi təhlükəsizliyinə mənfi təsir göstərə bilər. Ona görə də maarifləndirmə işləri bu risklərin qarşısının alınmasına yönəlməlidir.

Uşaqlar üçün naarifləndirmənin əsas hədəf qrupu uşaqların özləridir.

Onlara sadə və anlaşılan dildə internetdə təhlükəsiz davranış qaydaları izah edilməlidir. Uşaqlar bilməlidirlər ki, şəxsi məlumatların (ad, ünvan, məktəb, şəkillər və s.) paylaşılması təhlükə yarada bilər. Tanımadıqları şəxslərlə onlayn ünsiyyətdən çəkinmək, şübhəli linklərə daxil olmamaq və narahatlıq doğuran hallarda böyüklərə müraciət etmək vərdişi formalaşdırılmalıdır. Bu işlər interaktiv dərslər, animasiyalar, oyunlar və müzakirələr vasitəsilə daha effektiv həyata keçirilə bilər.

Valideynlərin maarifləndirilməsinin əhəmiyyəti

Valideynlər uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinin təmin olunmasında əsas rol oynayırlar. Onlar texniki nəzarət vasitələrindən istifadə etməyi, valideyn nəzarət proqramlarını qurmağı və sosial şəbəkələrin gizlilik ayarlarını tənzimləməyi bacarmalıdırlar. Eyni zamanda valideynlər uşaqlarla açıq ünsiyyət qurmalı, onları qorxutmadan və qadağalarla sıxmadan doğru, düzgün istiqamətləndirməlidirlər. Valideynlər üçün seminarlar, onlayn təlimlər və maarifləndirici tədbirlər bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu xususda orta ümumtəhsil məktəblərin rolu

Məktəblər rəqəmsal savadlılığın formalaşmasında mühüm platformadır. Tədris prosesinə “rəqəmsal təhlükəsizlik” mövzusunda dərslərin daxil edilməsi, real nümunələr üzərində müzakirələrin aparılması və kibertəhqirə qarşı məktəbdə səmərəli üsul və vasitələrdən istifadə edilməsi olduqca vacibdir. Müəllimlər və məktəb psixoloqları bu sahədə xüsusi təlimlərdən keçməli, uşaqlara həm texniki, həm də psixoloji dəstək göstərməlidirlər.

Uşaqların informasiya təhlükəsizliyində media və cəmiyyətin iştirakı

Kütləvi informasiya vasitələri və sosial platformalar da maarifləndirmə prosesində aktiv iştirak etməlidir. Televiziya və internet resurslarında maarifləndirici sosial çarxlar, məqalələr və proqramlar yayımlanmalı, uşaqlar üçün təhlükəsiz və keyfiyyətli məzmun istehsal edilməlidir. Qeyri-hökumət təşkilatları ictimai maarifləndirmə yönümündə kampaniyalar, layihələr və təlimlər vasitəsilə
cəmiyyətin bu sahəyə diqqətini artırmalıdırlar.

Birsözlə, rəqəmsal dünyada uşaqların informasiya təhlükəsizliyi yalnız texniki tədbirlərlə deyil, genişmiqyaslı və davamlı maarifləndirmə yolu ilə təmin edilə bilər. Uşaq, valideyn, məktəb və cəmiyyət arasında əməkdaşlıq qurulduğu halda uşaqlar rəqəmsal mühitdə daha təhlükəsiz və məsuliyyətli şəkildə fəaliyyət göstərə bilərlər. Maarifləndirmə gələcək nəsillərin sağlam, məlumatlı və təhlükəsiz rəqəmsal cəmiyyətin üzvləri kimi formalaşmasının əsas şərtidir.

Zamin Zeynal

"Müasir İnternet Resurslarının İnkişafı" İctimai Birliyinin sədri