ZƏFƏRƏ APARAN YOL: HEYDƏR ƏLİYEV SİYASİ İRSİNDƏN TARİXİ QƏLƏBƏYƏ

Azərbaycan xalqının dövlətçilik salnaməsi, Qarabağ uğrunda mübarizəsi və Zəfərlə başa çatan tarixi yol

Azərbaycan xalqının tarixində elə günlər var ki, onlar təkcə təqvimdəki bir tarix deyil, bütöv bir xalqın yaddaşına, milli qüruruna və dövlətçilik salnaməsinə əbədi həkk olunur. 8 Noyabr – Zəfər Günü də məhz belə tarixi günlərdəndir. Bu gün Azərbaycan xalqının illərlə qəlbində yaşatdığı Qarabağ həsrətinin sona çatmasının, milli birliyin, dövlət iradəsinin və ordumuzun qəhrəmanlığının təntənəsidir. Bu Zəfərin tarixi kökləri isə uzun illər ərzində formalaşan dövlətçilik ənənələrinə, xalqımızın mübarizə əzminə və Ümummilli Lider Heydər Əliyevin siyasi irsinə söykənir.


Heydər Əliyev və Qarabağa göstərilən diqqət və qayğı
XX əsrin 60-cı illərinin sonlarında Azərbaycanın rəhbərliyinə gələn Heydər Əliyev respublikanın bütün sahələrində geniş inkişaf prosesinin əsasını qoydu. 1969–1982-ci illərdə onun rəhbərliyi ilə sənaye, kənd təsərrüfatı, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və infrastruktur sahələrində mühüm dəyişikliklər həyata keçirildi. Azərbaycanın iqtisadi potensialının gücləndirilməsi, milli kadrların yetişdirilməsi, ziyalıların və yaradıcı insanların dəstəklənməsi həmin dövrün mühüm xüsusiyyətlərindən idi.
Ulu Öndərin diqqətindən Qarabağ bölgəsi də kənarda qalmırdı. Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin sosial-iqtisadi inkişafı, yaşayış məntəqələrinin abadlaşdırılması, sənaye və kənd təsərrüfatının inkişafı, təhsil və mədəniyyət müəssisələrinin fəaliyyəti ümumrespublika inkişaf siyasətinin tərkib hissəsi idi. Xankəndi, Şuşa və digər yaşayış məntəqələrinin inkişafına, bölgənin milli-mədəni irsinin qorunmasına diqqət göstərilirdi.
Heydər Əliyevin fəaliyyətində milli-mədəni dəyərlərin qorunması xüsusi yer tuturdu. Şuşanın Azərbaycanın tarixi-mədəni mərkəzi kimi inkişafı, musiqi və incəsənət ənənələrinin yaşadılması, görkəmli şəxsiyyətlərin irsinin təbliği bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən idi.
Sovet İttifaqının rəhbərliyində Azərbaycan təmsilçisi
Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin mühüm mərhələsi 1982-ci ilin dekabrında SSRİ rəhbərliyində yüksək vəzifəyə təyin olunması ilə bağlıdır. O, 1976-cı ildə Sov. İKP MK Siyasi Bürosunun üzvlüyünə namizəd, 1982-ci ilin dekabrında isə Siyasi Büronun üzvü seçilmiş, SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsinə təyin edilmişdi.
Bu vəzifədə çalışdığı 1982–1987-ci illərdə İttifaqın iqtisadi, sosial və mədəni həyatının bir sıra mühüm sahələrinə rəhbərlik edirdi. Heydər Əliyev SSRİ-nin ali siyasi rəhbərliyində təmsil olunan ilk azərbaycanlılardan biri kimi tarixə düşdü.
1987-ci ilin oktyabrında Mixail Qorbaçovun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasi kursa etiraz olaraq tutduğu vəzifələrdən istefa verməsi onun siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Qarabağ problemi və Azərbaycan xalqının üzləşdiyi haqsızlıqlar onun diqqətindən kənarda qalmamışdı.
20 Yanvar faciəsi və Moskvadan səslənən etiraz
1988-ci ildən etibarən Dağlıq Qarabağ ətrafında gərginliyin artması, Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların öz doğma yurdlarından qovulması, Azərbaycan torpaqlarına qarşı ərazi iddiaları xalqımızı ağır sınaqlarla üz-üzə qoydu.
1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet qoşunlarının Bakıya yeridilməsi nəticəsində dinc əhaliyə qarşı qanlı qırğın törədildi. Azərbaycan xalqının azadlıq və müstəqillik arzularını boğmağa yönəlmiş bu faciə milli tariximizin ən ağrılı səhifələrindən birinə çevrildi.
Faciədən bir gün sonra – 1990-cı il yanvarın 21-də Heydər Əliyev Moskvada Azərbaycanın daimi nümayəndəliyinə gələrək xalqımıza qarşı törədilmiş cinayətə açıq etirazını bildirdi. O, sovet rəhbərliyinin hərəkətlərini qətiyyətlə pislədi, faciənin təşkilatçılarının və icraçılarının cəzalandırılmasını tələb etdi.
Bu çıxış yalnız siyasi bəyanat deyil, həm də ağır günlərdə Azərbaycan xalqı ilə həmrəyliyin nümayişi idi. Heydər Əliyev öz mövqeyi ilə göstərdi ki, xalqının taleyi və milli maraqları qarşısında susmaq mümkün deyil.
Azərbaycana qayıdış və Naxçıvan dövrü
1990-cı il iyulun 20-də Heydər Əliyev Azərbaycana qayıtdı, iyulun 22-də isə Naxçıvana getdi. Həmin dövrdə ölkədə siyasi vəziyyət mürəkkəb, iqtisadi durum ağır, Qarabağda və sərhəd bölgələrində təhlükəsizlik şəraiti gərgin idi.
1990-cı ildə Naxçıvan MSSR və Azərbaycan SSR xalq deputatı seçilən Heydər Əliyev 1991-ci il sentyabrın 3-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Sovetinin sədri seçildi. O, 1993-cü ilədək bu vəzifədə çalışdı.
Naxçıvan dövrü Azərbaycanın müstəqillik tarixində mühüm yer tutur. Muxtar respublikanın ağır blokada şəraitində yaşadığı bir vaxtda Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə dövlətçilik rəmzlərinin qorunması və milli müstəqillik ideyasının möhkəmləndirilməsi istiqamətində addımlar atıldı. Naxçıvan Ali Məclisinin qərarı ilə 1990-cı il noyabrın 17-də üçrəngli Azərbaycan bayrağı rəsmi şəkildə qaldırıldı və onun dövlət bayrağı kimi tanınması məsələsi irəli sürüldü.
1992-ci il noyabrın 21-də Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi və Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi. Bu hadisə ölkənin siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.
1988–1991-ci illər: deportasiya, qaçqınlıq və Qarabağ faciəsi
Azərbaycan xalqı 1988–1991-ci illərdə ağır humanitar və siyasi böhranla üzləşdi. Ermənistan ərazisində yaşayan yüz minlərlə azərbaycanlı öz doğma yurdlarından zorla çıxarıldı. Bu proses insanların ev-eşiklərini, əmlaklarını, tarixi yaşayış məkanlarını tərk etməsi ilə nəticələndi.
Eyni zamanda Dağlıq Qarabağda və ətraf ərazilərdə gərginlik getdikcə artır, azərbaycanlı yaşayış məntəqələri təhlükə altında qalırdı. 1991-ci ildən etibarən silahlı qarşıdurmaların genişlənməsi sonrakı illərdə daha böyük qaçqın və məcburi köçkün dalğasına səbəb oldu.
Qeyd etmək lazımdır ki, məcburi köçkünlük prosesi yalnız 1988–1991-ci illərlə məhdudlaşmadı. 1992–1994-cü illərdə Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində yüz minlərlə insan öz doğma torpaqlarından didərgin düşdü. Onların uzun illər davam edən yurd həsrəti Azərbaycan cəmiyyətinin ən böyük ağrılarından birinə çevrildi.
Bu insanlar üçün Qarabağ yalnız coğrafi məkan deyildi. Qarabağ ata-baba yurdu, uşaqlıq xatirələri, doğma ev, məzarlar, tarixi abidələr və milli kimlik demək idi. İllər keçsə də, onların qəlbində doğma torpaqlara qayıtmaq ümidi sönmədi.



2020-ci il: Tarixi Zəfərə aparan 44 günlük yol
İllərlə davam edən işğal, doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların həsrəti, şəhid ailələrinin ağrısı və xalqın torpaqlarına qayıtmaq arzusu Azərbaycan dövlətinin qarşısında duran ən mühüm məsələlərdən biri idi.
1993-cü ildə xalqın tələbi ilə yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev dövlətçiliyin qorunması, ölkədə sabitliyin təmin edilməsi, nizami ordunun yaradılması və beynəlxalq münasibətlərin inkişaf etdirilməsi istiqamətində mühüm işlər gördü. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycan müstəqil dövlət kimi mövqelərini möhkəmləndirdi, Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli üçün beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində ardıcıl fəaliyyət göstərdi.
2003-cü ildən başlayaraq Prezident İlham Əliyev bu siyasi kursu davam etdirdi. Azərbaycan iqtisadiyyatının gücləndirilməsi, müdafiə qabiliyyətinin artırılması, müasir silah və texnologiyaların alınması, ordunun peşəkarlığının yüksəldilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən oldu.



Prezident İlham Əliyev dəfələrlə bəyan edirdi ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi bərpa olunmalıdır. Bu məqsəd dövlətin strateji prioriteti olaraq müəyyənləşdirilmişdi.
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin genişmiqyaslı hərbi təxribatlarına cavab olaraq Azərbaycan Ordusu əks-hücum əməliyyatına başladı. Beləliklə, Vətən müharibəsi başlandı.
44 gün davam edən müharibə Azərbaycan xalqının birliyini, ordumuzun döyüş qabiliyyətini, əsgər və zabitlərimizin qəhrəmanlığını bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Müzəffər Azərbaycan Ordusu Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və digər əraziləri işğaldan azad etdi. Hər bir azad edilmiş kənd və şəhər xalqımızın qəlbində yeni ümid, yeni sevinc yaratdı.
Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi müharibənin taleyində həlledici əhəmiyyət daşıdı. Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyev həmin gün Şəhidlər xiyabanından Azərbaycan xalqına müraciət edərək Şuşanın azad olunduğunu elan etdi. Bu xəbər illərlə Qarabağ həsrəti ilə yaşayan milyonlarla insanın sevincinə çevrildi.
2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı. 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi nəticə əldə etdi.
8 Noyabrın Zəfər Günü elan edilməsi isə bu böyük tarixi hadisənin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsi oldu.
Zəfərdən sonra: Qarabağda yeni həyat quruculuğu
2020-ci il Qələbəsi Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Lakin qarşıda daha böyük və mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Uzun illər işğal altında qalmış ərazilərin minalardan təmizlənməsi, dağıdılmış şəhər və kəndlərin bərpası, infrastrukturun yaradılması, insanların təhlükəsiz şəkildə doğma yurdlarına qaytarılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərinə çevrildi.
Prezident İlham Əliyevin 2022-ci il noyabrın 16-da təsdiq etdiyi Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı bu prosesin sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün mühüm sənəd oldu.
Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi, Zəngilan və Laçın hava limanlarının tikilməsi, yeni avtomobil yollarının, tunellərin, elektrik stansiyalarının, məktəblərin, xəstəxanaların və yaşayış komplekslərinin inşası Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan genişmiqyaslı quruculuq işlərinin tərkib hissəsidir.
Şuşada tarixi və mədəni abidələrin bərpası, Ağdamın yenidən qurulması, Zəngilanın Ağalı kəndində müasir yaşayış modelinin yaradılması, Laçın və Kəlbəcərdə infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi bu torpaqlarda həyatın yenidən canlanmasını göstərir.
Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına mərhələli qayıdışı davam edir. 2026-cı ilin fevralında Ağdam şəhərinə növbəti köç prosesi çərçivəsində 120 ailə – 419 nəfər yerləşdirilib. Bu gün Qarabağda yalnız binalar deyil, insanların doğma yurdlarına bağlılığı, ümidləri və gələcək arzuları da yenidən dirçəlir.
2023-cü ilin sentyabrında keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyi tam bərpa edildi. Bununla da müasir Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin əsası qoyuldu.
Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələr yalnız bərpa-quruculuq işləri deyil, həm də gələcək nəsillər üçün yeni iqtisadi, sosial və mədəni inkişaf imkanlarının yaradılmasıdır. Eyni zamanda, minalanmış ərazilərin təmizlənməsi və təhlükəsizliyin təmin olunması Böyük Qayıdışın mühüm şərtlərindən biri olaraq qalır.
Zəfərin mənəvi və tarixi əhəmiyyəti
Zəfər Günü Azərbaycan xalqının yaddaşında yalnız hərbi qələbə kimi deyil, milli birliyin və dövlət müstəqilliyinin təntənəsi kimi yaşayır. Bu Qələbə uğrunda canından keçən şəhidlərimizin xatirəsi xalqımızın qəlbində əbədi yaşayacaq. Qazilərimizin fədakarlığı, döyüşçülərimizin qəhrəmanlığı, arxa cəbhədə çalışan insanların zəhməti və bütün xalqın həmrəyliyi bu tarixin ayrılmaz hissəsidir.
Heydər Əliyevin siyasi irsi, müstəqil dövlətçilik ənənələrinin möhkəmləndirilməsi, İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət siyasəti, Azərbaycan Ordusunun gücü və xalqımızın birliyi Zəfərə aparan tarixi yolun müxtəlif mərhələlərini təşkil edir.



Ulu Öndər Heydər Əliyevin Qarabağla bağlı arzusu, illərlə doğma yurdlarına qayıtmaq ümidi ilə yaşayan insanların həsrəti və şəhidlərimizin qanı bahasına əldə olunan bu tarixi nəticə Azərbaycan xalqının yaddaşında daim yaşayacaq.
Bu gün Qarabağda dalğalanan üçrəngli bayrağımız müstəqilliyimizin, suverenliyimizin və milli birliyimizin rəmzidir. Zəfər Günü bizə bir daha xatırladır ki, dövlətçilik, milli birlik, Vətən sevgisi və tarixi yaddaş xalqın ən böyük sərvətidir.
Qarabağ Azərbaycandır! Bu həqiqət xalqımızın yaddaşında, tariximizin səhifələrində və gələcək nəsillərin qəlbində əbədi yaşayacaq!



Dilqəm Quliyev,
pedaqogika üzrə elmlər doktoru,
professor