Dünyada iqtisadiyyatının enerji (neft-qaz) qiymətlərinin dəyişməsindən asılılığının azaldılmasına səbəb olacaq mühüm hadisə baş verməkdədir. Bu fikrləri Millət vəkiıi Tahir Mirkişili özünün faecbook səhvəsində analitiq təhlil edərək paylaşım edib.

2025-ci ildə dünyada günəş enerjisi ilk dəfə olaraq dünya üzrə elektrikə olan tələbatın artımını tam şəkildə qarşılayıb.

Çin və Hindistanda günəş enerjisi istehsalının sürətlə artması qlobal enerji bazarının strukturunu dəyişdirərək ucuz elektrik enerjisinin inflyasiya ilə mübarizədə rolunu daha da gücləndirib.

2025-ci ildə təmiz enerji istehsalı dünya üzrə elektrik tələbatının artımını üstələyib: 887 TWh istehsal artımına qarşı 849 TWh tələbat artımı qeydə alınıb. Bərpa olunan enerji mənbələrinin ümumi istehsalda payı 33,8%-ə yüksəlib, kömürün payı isə tarixdə ilk dəfə olaraq üçdə birdən aşağı düşüb. Beləliklə, qlobal enerji tələbatının artımı ilk dəfə əsasən günəş, külək və digər təmiz mənbələr hesabına təmin olunub.

Günəş enerjisi artıq nəzərə alınmayacaq qədər kiçik deyil. 2025-ci ildə bu sahədə istehsal 30% artaraq təkbaşına elektrikə olan əlavə tələbatın təxminən 3/4-nü təmin edib. Külək enerjisi ilə birlikdə isə bu göstərici 99%-ə çatıb.

İqtisadi baxımdan bu proses xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki enerji qiymətləri getdikcə yanacaq xərclərindən deyil, daha çox kapital qoyuluşlarından asılı olur. Kömür, neft və qaz əsaslı enerji sistemləri qiymətləri müharibələrə, logistika problemlərinə və xammal bazarındakı dalğalanmalara həssasdır. Günəş və külək enerjisi isə fərqli iqtisadi model üzrə işləyir: ilkin mərhələdə stansiyalara, elektrik şəbəkələrinə və enerji saxlama sistemlərinə böyük investisiyalar tələb olunur, lakin sonrakı mərhələdə sistem xarici şoklara daha az həssas olur.

2025-ci ildə təmiz enerji, elektrik şəbəkələri, enerji saxlama sistemləri və elektrifikasiyaya yönəldilən investisiyaların həcmi təxminən 2,2 trilyon ABŞ dolları təşkil edib ki, bu da qazıntı yanacaqlara qoyulan investisiyadan təxminən iki dəfə çoxdur.

Elektrik enerjisinin daha sabit qiymətə malik olması kommunal xərclərə, yay aylarında yaşayış sahələrinin soyudulma dəyərinə, pərakəndə qiymətlərə və nəqliyyat xərclərinə birbaşa təsir göstərir. İqtisadiyyat nə qədər az dərəcədə bahalı yanacaqdan asılı olarsa, inflyasiya təzyiqləri də bir o qədər zəifləyir. Bu səbəbdən enerji məsələsi tədricən maliyyə savadlılığının bir hissəsinə çevrilir: tarifləri, məişət texnikasının enerji sərfiyyatını və fərdi enerji xərclərini anlamaq vacib olur.

Bundan sonrakı mərhələnin əsas məhdudlaşdırıcı amili isə elektrik şəbəkələridir. Generasiya güclərinə yatırımlar şəbəkələrə və sistem çevikliyinə yönələn xərcləri üstələyir. Bu isə növbəti mərhələnin konturlarını müəyyən edir: günəş enerjisinin payı artmağa davam edəcək, lakin onun tam iqtisadi effekti yalnız ötürücü xətlər, yarımstansiyalar və enerji saxlama infrastrukturu vaxtında inkişaf etdirilən ölkələrdə reallaşacaq.