Azərbaycanda şəhərsalma qədim tarixə malikdir və ölkənin coğrafi mövqeyi, iqtisadi inkişafı, ticarət yolları və siyasi hadisələri ilə sıx bağlı olmuşdur. Qədim dövrlərdən başlayaraq Azərbaycan ərazisində şəhərlərin yaranması və inkişafı regionun mədəni və iqtisadi həyatında mühüm rol oynamışdır. Şəhərsalma prosesi müxtəlif tarixi mərhələlərdə fərqli xüsusiyyətlər qazanmış, memarlıq və planlaşdırma baxımından zəngin irs formalaşdırmışdır.

Qədim Dövrdə Şəhərsalma

Azərbaycan ərazisində ilk şəhər tipli yaşayış məskənləri e.ə. III–I minilliklərdə yaranmışdır. Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, qədim yaşayış məntəqələri əsasən müdafiə məqsədilə əlverişli yerlərdə – dağətəyi və çaykənarı ərazilərdə salınırdı. Qədim şəhərlərdə qala divarları, su anbarları və bazar meydanları mövcud idi.
Qəbələ qədim dövrdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş və mühüm ticarət və mədəniyyət mərkəzi kimi inkişaf etmişdir. Şəhərin planlaşdırılmasında müdafiə tikililəri və inzibati binalar əsas yer tuturdu.

Orta Əsrlərdə Şəhərsalmanın İnkişafı

Orta əsrlərdə Azərbaycanda şəhərsalma daha sürətlə inkişaf etmişdir. Böyük İpək Yolunun keçdiyi ərazilərdə yerləşən şəhərlər ticarət və sənətkarlıq mərkəzinə çevrilmişdir. Bu dövrdə şəhərlər əsasən üç hissədən ibarət olurdu:
1. İçqala
2. Şəhəristan
3. Rabad (sənətkar və tacirlərin yaşadığı hissə)
Bakı, Şamaxı, Gəncə və Naxçıvan orta əsrlərin ən böyük şəhərləri hesab olunurdu. Bu şəhərlərdə karvansaralar, məscidlər, hamamlar və bazarlar tikilərək şəhər həyatının əsasını təşkil edirdi.
İçərişəhər orta əsr şəhərsalmasının ən mühüm nümunələrindən biridir. Dar küçələr, daş tikililər və müdafiə divarları həmin dövrün şəhərsalma xüsusiyyətlərini əks etdirir.

XIX Əsrdə Şəhərsalma

XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olması şəhərsalmaya yeni təsirlər göstərmişdir. Xüsusilə neft sənayesinin inkişafı nəticəsində Bakı sürətlə böyümüşdür. Avropa memarlıq üslubu şəhərin görünüşündə öz əksini tapmışdır.
Bu dövrdə:
-,geniş küçələr salınmış,
-inzibati binalar tikilmiş,
-park və bulvarlar yaradılmışdır.
Bakı Bulvarı şəhərsalma tarixində mühüm layihələrdən biri olmuşdur. Neft bumu dövründə tikilən binalar Bakı şəhərinin memarlıq simasını dəyişmişdir.

Sovet Dövründə Şəhərsalma

Sovet hakimiyyəti illərində şəhərsalma planlı şəkildə həyata keçirilirdi. Yeni yaşayış massivləri, sənaye zonaları və ictimai binalar inşa edilirdi. Şəhərlərin baş planları hazırlanır, əhalinin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə çoxmərtəbəli binalar tikilirdi.
Bu dövrdə:
-mikrorayon sistemi tətbiq edilmiş,
-geniş prospektlər salınmış,
-metro və nəqliyyat infrastrukturu inkişaf etdirilmişdir.
Bakı Metropoliteni şəhər nəqliyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır.

Müstəqillik Dövründə Şəhərsalma

1991-ci ildən sonra Azərbaycanda şəhərsalma yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Müasir memarlıq layihələri həyata keçirilmiş, yeni parklar, yollar və yaşayış kompleksləri salınmışdır. Paytaxt Bakı ilə yanaşı digər şəhərlərdə də abadlıq və yenidənqurma işləri aparılmışdır.
Son illərdə:
-müasir göydələnlər tikilmiş,
-ekoloji layihələrə üstünlük verilmiş,
-ağıllı şəhər konsepsiyaları tətbiq olunmağa başlanmışdır.

Heydər Əliyev Mərkəzi müasir Azərbaycan memarlığının simvollarından biri hesab olunur. Bundan əlavə, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələri həyata keçirilir.

Azərbaycanda şəhərsalmanın tarixi minilliklər boyu formalaşmış zəngin inkişaf yolunu əhatə edir. Qədim qala şəhərlərindən başlayaraq müasir urbanizasiya layihələrinə qədər şəhərsalma ölkənin iqtisadi, siyasi və mədəni həyatının ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Tarixi memarlıq nümunələrinin qorunması və müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqi Azərbaycanın gələcək inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Dilqəm Quliyev,
Türk Ağsaqqalar İctimai Birliyinin üzvü.