Müasir şəhərsalma yaşıl infrastrukturun və ekoloji mühitin formalaşdırılması ilə başlayır. Yaşıllıqlar yalnız estetik görüntü deyil, həm də sağlam şəhər mühitinin və ekoloji tarazlığın təməlidir.

Şəhərsalma və yaşıllaşdırma prosesi aşağıdakı mühüm prinsiplərə əsaslanır:
Ekoloji Tarazlıq: İnfrastruktur layihələndirilərkən təbii landşaft qorunur, ağaclandırma zolaqları və parklar yaşayış massivlərinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir.
Sağlam Mikrorayon: Yaşıllıqlar havanı təmizləyir, səs-küyü azaldır və istilik adası effektini minimuma endirir.
Davamlı İnkişaf: Yeni baş planlarda piyada zonaları, velosiped yolları və bərpa olunan enerji mənbələri prioritet təşkil edir.
Müasir şəhərlər yalnız binalar, yollar və körpülərlə formalaşmır. İnsanların sağlam, rahat və təhlükəsiz yaşaması üçün şəhərlərdə yaşıllıq sahələrinin yaradılması mühüm rol oynayır. Buna görə də “şəhərsalma yaşıllaşdırmadan başlayır” fikri bu gün dünyanın bir çox ölkəsində əsas prinsip kimi qəbul edilir.
Yaşıllaşdırma şəhərin ekoloji tarazlığını qoruyur. Ağaclar və parklar havanı təmizləyir, karbon qazını azaldır və oksigen istehsal edir. Xüsusilə böyük şəhərlərdə nəqliyyat vasitələrinin yaratdığı çirklənmə insanların sağlamlığına mənfi təsir göstərir. Yaşıl zonalar isə bu problemin qarşısını müəyyən qədər alır və daha sağlam mühit yaradır.
Şəhərsalmada parkların, bağların və bulvarların salınması insanların sosial həyatına da müsbət təsir edir. İnsanlar bu məkanlarda istirahət edir, idmanla məşğul olur və asudə vaxtlarını səmərəli keçirirlər. Yaşıllıq insan psixologiyasına sakitləşdirici təsir göstərir, stressi azaldır və həyat keyfiyyətini yüksəldir.
Bundan əlavə, yaşıllaşdırma şəhərin estetik görünüşünü gözəlləşdirir. Ağaclarla əhatə olunmuş küçələr, rəngarəng gül bağları və geniş parklar şəhərə xüsusi gözəllik verir. Turistlərin diqqətini cəlb edən şəhərlərin əksəriyyəti məhz yaşıllıq səviyyəsi yüksək olan şəhərlərdir.
Azərbaycanda da son illərdə yaşıllaşdırma işlərinə xüsusi diqqət ayrılır. Yeni parkların salınması, ağacəkmə aksiyalarının keçirilməsi və ekoloji layihələrin həyata keçirilməsi şəhərlərin daha müasir və yaşıl görünməsinə xidmət edir. Bu tədbirlər gələcək nəsillər üçün sağlam mühitin qorunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Bu baxımdan, xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyev siyasi irsinin öyrənilməsi, onun dövlətçilik ənənələrinin təbliği, YAP-ın yaranması və inkişafında, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, YAP-ın sədri cənab İlham Əliyevin fəaliyyətinin əhaliyə operativ, düzgün və əhatəli formada çatdırılmasında yaxından iştirak edən, Türk Ağsaqqallar İctimai Birliyinin İdarə heyətinin sədr müavini, Turan Elmlər Akademiyasının fəxri professoru, sabiq dövlət qulluqçusu, El ağsaqqalı, YAP Veteranı, uzun müddət sabiq Bakı şəhər Baş Yaşıllaçdırma İdarəsinin rəis müavini vəzifəsində çalışmış Eyvaz Səfər oğlu Hünbətovla elə bu məqsədlə TAİB ofisində görüşüb, onunla söhbət etdik.

Azərbaycanda yaşıllaşmanın hansı mərhələlərdə həyata keçirilir?

Azərbaycanda yaşıllaşmanın mərhələləri adətən ekoloji, kənd təsərrüfatı və şəhərsalma layihələri çərçivəsində aşağıdakı kimi həyata keçirilir:
Planlaşdırma mərhələsi: Ərazinin seçilməsi. Torpaq və iqlim şəraitinin öyrənilməsi. Hansı ağac və bitki növlərinin uyğun olduğunun müəyyən edilməsi
Torpağın hazırlanması: Torpağın şumlanması və yumşaldılması, gübrələmə, suvarma sisteminin qurulması
Ağac və bitkilərin əkilməsi: Tinglərin seçilməsi, mövsümə uyğun əkin aparılması, külək və eroziyadan qoruma tədbirləri
Becərmə və qulluq: Müntəzəm suvarma, alaq otlarının təmizlənməsi, budama və xəstəliklərə qarşı mübarizə
Mühafizə mərhələsi: Yaşıllıq sahələrinin qorunması,
yanğın və qanunsuz qırıntılara nəzarət, ekoloji monitorinq
Davamlı inkişaf mərhələsi: Yeni yaşıllıq zolaqlarının salınması, şəhərlərdə parkların artırılması, əhalinin ekoloji maarifləndirilməsi.
Azərbaycanda xüsusilə Abşeron yarımadasında və şəhər parklarında geniş yaşıllaşdırma layihələri həyata keçirilir.



Heydər Əliyev dövründə siz Bakı şəhərində uzun müddət “Abadlaşdırma və Park-Bağ Təsərrüfatının İnkişafı Departamentinin rəis müavini” (İndiki, “Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin Abadlaşdırma və Park-Bağ Təsərrüfatının İnkişafı Departamenti) vəzifəsində çalışmısınız. Bakıda Yaşıllaşdırma Siyasətini siz necə xatırlayırsınız?

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Bakı çox isti, küləkli və sənaye tullantıları ilə çirkli şəhər hesab olunurdu. Şəhərdə yaşıllıq az idi, neft mədənləri və ağır əmək şəraiti səbəbindən Bakı haqqında sərt təsvirlər işlədilirdi. “Qubernator bağı” haqqında yazıda Bakının əvvəllər yaşıllığının az olması və şəhər şəraitinin ağır təsviri verilir. XX əsrin əvvəllərində Bakı barədə xatirələrdə şəhərin tozlu, isti və neft qoxulu olması tez-tez vurğulanır.



Heydər Əliyevin 1969-cu ildə Azərbaycanda hakimiyyətə gəlməsi ilə Bakıdakı yaşıllıq zonalarının miqyası kəskin şəkildə genişlənib və şəhərin ekoloji vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşıb. O, Bakıda ağac əkməyin və yaşıllıqlar salmağın vacibliyini xüsusi vurğulayaraq: "Bakıda bir ağacı əkib böyütmək bir il bir övladı böyütməyə bərabərdir" deyə qeyd edirdi. Onun rəhbərliyi dövründə görülən bu işlər xalq arasında onun ekologiyaya və təbiətə verdiyi dəyərin yüksək bir göstəricisi kimi qəbul olunub.
Ulu Öndər Heydər Əliyev təbiətə, xüsusən də yaşıllıqlara olan sonsuz sevgisi ilə tanınmışdır. Onun rəhbərliyi illərində Azərbaycanda, o cümlədən Bakı şəhərində milyonlarla ağac əkilmiş, parklar və yaşıllıq zolaqları salınmışdır. O, ekologiyanın qorunmasına və ölkənin yaşıllaşdırılmasına dövlət səviyyəsində strateji əhəmiyyət vermişdir.
Bakının yaşıllaşdırılması xüsusilə sovet dövrünün son onilliklərində geniş müzakirə olunan mövzulardan biridir və Heydər Əliyev dövründə parkların, bulvar zonasının və ağacəkmə layihələrinin genişləndirilməsi ilə bağlı çoxlu dövlət proqramları həyata keçirilmişdi. Heydər Əliyev hakimiyyətə gələnə qədər Bakıda 3000 hektara yaxın yaşıllıq olub. Heydər Əliyevin ikinci dəfə hakimiyyətə qaydışından sonra Bakıda yaşıllıq sahəsi 13000 hektara yaxın idi. Buna görə biz Heydər Əliyevə Yaşıllıq Peyğəmbəri deyirdik.
1993–2023-cü illərdə Bakıda yaşıllaşdırma və abadlıq işləri şəhərin sosial-iqtisadi inkişafının əsas istiqamətlərindən biri olmuşdur. Bu siyasətin əsası ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş, sonrakı illərdə isə Prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilmişdir. Həyata keçirilən layihələr nəticəsində Bakı tədricən daha çox park, bulvar və istirahət məkanlarına malik müasir şəhərə çevrilmişdir.
1990-cı illərin ortalarından başlayaraq şəhərin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması məqsədilə geniş ağacəkmə kampaniyaları təşkil edilmiş, yeni park və xiyabanlar salınmışdır. Heydər Əliyev Bakının yaşıllaşdırılmasını şəhərsalma siyasətinin vacib hissəsi hesab edirdi. Onun təşəbbüsü ilə paytaxtda müxtəlif müəssisələr və təşkilatlar ağacəkmə işlərinə cəlb olunmuşdur.
2003-cü ildən sonra Bakıda abadlıq və yaşıllaşdırma işləri daha geniş miqyas almışdır. Şəhərin mərkəzi hissəsində və yeni yaşayış massivlərində parkların yenidən qurulması, yeni istirahət məkanlarının yaradılması həyata keçirilmişdir. Xüsusilə Dənizkənarı Bulvar ərazisinin genişləndirilməsi, “Qış Bulvarı” layihəsi və “Mərkəzi Park” kompleksinin salınması Bakının yaşıllıq sahələrinin artmasına səbəb olmuşdur.
Bu dövrdə Bakıda yaradılan və ya əsaslı şəkildə yenidən qurulan parkların bir qismi aşağıdakılardır: Dənizkənarı Milli Park, Qış Bulvarı, Mərkəzi Park, Heydər Əliyev Parkı, Murtuza Muxtarov Parkı, Xalqlar Dostluğu Parkı, Zabitlər Parkı, Nərimanov Parkı, İzmir Parkı, Koala Park. Son illərdə həyata keçirilən layihələr yalnız estetik məqsəd daşımamış, həm də ekoloji tarazlığın qorunmasına xidmət edir.
Son illərdə bu proses Prezident  İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilir. Paytaxtın müxtəlif rayonlarında yeni parkların salınması, mövcud yaşıllıq sahələrinin müasir standartlara uyğun yenilənməsi və abadlıq işlərinin aparılması Bakının simasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmişdir.

Heydər Əliyev dövründə və sonrakı illərdə Bakıda yaşıllaşdırma və abadlıq işlərinin aparılmasında qarşıya hansı məqsəd qoyulmuşdur?

Heydər Əliyev dövründə və sonrakı illərdə Bakıda geniş yaşıllaşdırma və abadlıq işləri aparılıb. Xüsusilə parkların salınması, mövcud yaşıllıq sahələrinin bərpası və yeni istirahət məkanlarının yaradılması diqqət mərkəzində olub.
Bakıda görülən əsas yaşıllaşdırma işlərindən bəziləri: Yeni ağac və dekorativ kolların əkilməsi, qazon və gül sahələrinin salınması, fəvvarələrin və işıqlandırma sistemlərinin qurulması, piyada yolları və velosiped zolaqlarının yaradılması, uşaq əyləncə və idman meydançalarının tikilməsi, köhnə və baxımsız ərazilərin yenidən qurulması.

Açılmış və ya yenidən qurulmuş məşhur parklar hansılardır?

Onlardan:
Heydər Əliyev Parkı — şəhərin mərkəzində yerləşən böyük park kompleksi. Burada fəvvarələr, yaşıllıq sahələri və Heydər Əliyevin abidəsi yerləşir.
Badamdar Heydər Əliyev Parkı — Badamdar qəsəbəsində yenidən qurulmuş parkdır. Burada minlərlə kvadratmetr qazon salınıb, ağac və kollar əkilib.
Dədə Qorqud Parkı — son illərdə geniş abadlaşdırılan və yeni yaşıllıq sahələri ilə zənginləşdirilən park.
Gənclik metrosu yaxınlığındakı yeni park — “Antena parkı” kimi tanınan ərazi yenidən qurulub, 19 hektara qədər genişləndirilib, burada yaşıllıq, velosiped yolları və istirahət zonaları yaradılıb.
Nəsimi rayonunda yeni park — Zərifə Əliyeva küçəsi və Neftçilər prospekti yaxınlığında salınmış yeni parkda geniş yaşıllaşdırma və abadlıq işləri görülüb.
Nəbatət bağı və Çəmbərəkənd parkı — son illərdə sakinlərin istirahəti üçün yenilənən yaşıl zonalardandır.
Bu layihələr Bakının ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması və şəhərin daha yaşıl görünməsi məqsədi daşıyır.

Heydər Əliyev dövründə yaşıllaşdırma siyasəti və xaricdən gətirilən ağac növləri hansılardır?

Azərbaycanın müasir tarixində yaşıllaşdırma və ekoloji mühitin yaxşılaşdırılması sahəsində ən geniş layihələrdən biri Heydər Əliyev dövründə həyata keçirilmişdir. Xüsusilə Bakı şəhəri və Abşeron yarımadasında aparılan abadlıq və yaşıllaşdırma işləri ölkənin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmişdi. Sovet dövründə və müstəqillik illərində həyata keçirilən bu siyasət nəticəsində minlərlə ağac və dekorativ bitki növü Azərbaycana gətirilərək əkilmişdir.
Abşeron yarımadasının iqlimi quraq və küləkli olduğuna görə burada hər ağac növünün yetişməsi mümkün deyildi. Buna görə də həm yerli, həm də xarici ölkələrdən gətirilən xüsusi ağac növlərinə üstünlük verilirdi. Əsas məqsəd şəhərin havasını təmizləmək, eroziyanın qarşısını almaq və Bakının estetik görünüşünü yaxşılaşdırmaq idi.
Yaşıllaşdırma layihələrində ən çox istifadə olunan ağaclardan biri şam ağacları, Eldar şamı, Zeytun ağacı, Xan Çinar ağaclarına üstünlük verilirdi. Şam növlərinin bir hissəsi Rusiyadan və Gürcüstandan gətirilirdi. Bundan əlavə, Türkiyə və İrandan sərv ağacları, dekorativ kollar və müxtəlif həmişəyaşıl bitkilər gətirilərək Bakı və bölgələrdə əkilirdi. İtaliya və digər Aralıq dənizi ölkələrindən palmaya bənzər dekorativ ağac növləri və ekzotik bitkilər də gətirilmişdi.
Şəhər parklarında və magistral yollar boyunca çinar, akasiya, sərv, küknar və göyrüş ağaclarının əkilməsi geniş yayılmışdı. Sonrakı illərdə də bu ənənə davam etdirilmiş, müxtəlif bölgələrdə “Ümumrespublika yaşıllaşdırma” layihələri həyata keçirilmişdir. Mənbələrdə qeyd olunur ki, bəzi nadir dekorativ ağaclar xarici ölkələrdən xüsusi sifarişlə gətirilirdi.
Bakının hava limanı yolu və Zığ-Günəşli ərazilərində aparılan yaşıllaşdırma layihələrində də müxtəlif növ həmişəyaşıl ağacların istifadəsi qeyd olunmuşdur.
Beləliklə, Heydər Əliyev dövründə həyata keçirilən yaşıllaşdırma siyasəti Azərbaycanın ekoloji tarixində mühüm yer tutur. Xarici ölkələrdən gətirilən ağac və bitki növləri Bakı şəhərinin simasının dəyişməsinə, yeni park və bağların yaranmasına böyük təsir göstərmişdir

Şəhərsalmada Heydər Əliyev Fondu tərəfindən yaşıllaşdırmanın inkişafına hansı töhfələr verir?

Müasir şəhərsalma siyasətində yaşıllaşdırma ekoloji tarazlığın qorunması, insanların sağlam həyat tərzinin təmin edilməsi və şəhərlərin estetik görünüşünün yaxşılaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanda bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələr arasında Heydər Əliyev Fondu xüsusi rol oynayır. Fond müxtəlif regionlarda və paytaxt Bakıda yaşıllıq zolaqlarının salınması, park və bağların yenidən qurulması, ağacəkmə aksiyalarının təşkili ilə şəhərsalmanın inkişafına mühüm töhfələr verir.
2000-ci illərdə də Heydər Əliyev Fondu tərəfindən geniş ağacəkmə kampaniyaları təşkil edilmiş, milyonlarla yeni ağac əkilmişdir. Fondun “Hərəmiz bir ağac əkək” layihəsi çərçivəsində ölkənin müxtəlif bölgələrində həmişəyaşıl ağaclar və dekorativ bitkilər əkilmişdir.
Fondun həyata keçirdiyi ekoloji layihələr şəhərlərdə havanın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına, ətraf mühitin qorunmasına və biomüxtəlifliyin artırılmasına xidmət edir. Xüsusilə yeni parkların yaradılması və mövcud yaşıllıq ərazilərinin bərpası insanların istirahəti üçün əlverişli şərait yaradır. Bu layihələr şəhər sakinlərinin sosial rifahına da müsbət təsir göstərir.
Yaşıllaşdırma tədbirləri yalnız estetik məqsəd daşımır, eyni zamanda şəhərlərdə iqlim dəyişikliklərinin təsirinin azaldılmasına kömək edir. Ağaclar havadakı karbon qazını udaraq oksigen istehsal edir, səs-küyü azaldır və torpaq eroziyasının qarşısını alır. Buna görə də Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilən ağacəkmə kampaniyaları ekoloji davamlılıq baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Fondun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən layihələr gənclərin və ictimaiyyətin ekoloji maarifləndirilməsində də mühüm rol oynayır. Müxtəlif tədbirlər vasitəsilə insanlarda təbiətə qayğı, ətraf mühitin qorunması və yaşıllıqların artırılması barədə məsuliyyət hissi formalaşdırılır.
Nəticə etibarilə, Heydər Əliyev Fondu şəhərsalma sahəsində həyata keçirdiyi yaşıllaşdırma layihələri ilə Azərbaycanın ekoloji inkişafına və şəhərlərin müasir görünüş qazanmasına mühüm töhfə verir. Bu fəaliyyətlər gələcək nəsillər üçün daha sağlam və yaşıl mühitin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Yaşıllaşdırma müasir şəhərsalmanın və ekoloji siyasətin əsas istiqamətlərindən biridir. Xüsusilə Qarabağ bölgəsində aparılan yenidənqurma işləri çərçivəsində yaşıllıq zonalarının salınması, parkların yaradılması və ekoloji tarazlığın bərpası mühüm əhəmiyyət daşıyır. Şəhər parkları insanların istirahəti, sağlamlığı və təbiətlə əlaqəsinin gücləndirilməsi baxımından vacib rol oynayır.
İşğaldan azad edilmiş Qarabağ ərazilərində genişmiqyaslı abadlıq və yaşıllaşdırma layihələri həyata keçirilir. Bu prosesin əsas məqsədlərindən biri dağıdılmış təbiətin bərpası və ekoloji mühitin sağlamlaşdırılmasıdır. Ağacəkmə kampaniyaları, yeni parkların salınması və meşə fondunun genişləndirilməsi regionun ekoloji inkişafına müsbət təsir göstərir.

Qarabağda yaşıllaşdırma aşağıdakı istiqamətlər üzrə aparılır:

Yeni ağac və dekorativ bitkilərin əkilməsi, park və istirahət guşələrinin yaradılması, suvarma sistemlərinin qurulması, eroziyaya qarşı yaşıllıq zolaqlarının salınması,ekoloji təmiz və “ağıllı şəhər” konsepsiyasına uyğun landşaft layihələrinin tətbiqi. Bu tədbirlər həm iqlim şəraitinin yaxşılaşmasına, həm də bölgənin turizm potensialının artırılmasına kömək edir.
Qarabağda yaşıllaşdırma və abadlaşdırma işləri əsasən hazırda bu işlərin görüldüyü əsas bölgələr bunlardır:
Ağdam — parklar, küçələr və yeni yaşayış məhəllələri ətrafında ağacəkmə işləri həyata keçirilir.
Füzuli — yeni salınan yaşayış zonalarında və yolkənarı ərazilərdə yaşıllaşdırma aparılır.
Hadrut — bərpa olunan kənd və qəsəbələrdə landşaft işləri görülür.
Suqovuşan — park və istirahət zonalarının yaradılması istiqamətində işlər davam edir.
Xankəndi və ətraf ərazilərdə də ekoloji və abadlıq layihələri həyata keçirilir.
Şuşa — şəhərin tarixi görünüşünü qorumaqla yaşıllaşdırma layihələri icra olunur.
Zəngilan və Cəbrayıl rayonlarında “ağıllı kənd” layihələri ilə birlikdə geniş yaşıllıq sahələri salınır.

Qarabağ bölgəsində və şəhər parklarında yaşıllaşdırma həm ekoloji, həm sosial, həm də iqtisadi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Yaşıllıq sahələrinin artırılması insanların həyat keyfiyyətini yüksəldir, şəhərlərin gözəlliyini artırır və təbiətin qorunmasına xidmət edir. Buna görə də yaşıllaşdırma işləri gələcəyin sağlam və davamlı inkişafı üçün vacib amillərdən biri hesab olunur
Nəticə olaraq demək olar ki, şəhərsalmanın əsas məqsədi insan üçün rahat yaşayış mühiti yaratmaqdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün isə yaşıllaşdırma vacib şərtdir. Yaşıl şəhərlər sağlam cəmiyyətin, təmiz ətraf mühitin və gözəl gələcəyin əsasını təşkil edir.


Dilqəm Quliyev,
Türk Ağsaqqaları İctimai Birliyinin üzvü.