1992-ci il fevralın 26-da Xocalı şəhərində baş vermiş faciə beynəlxalq hüquq baxımından ağır cinayət kimi qiymətləndirilir. Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi dövründə baş verən hadisələr nəticəsində yüzlərlə mülki şəxs qətlə yetirilib, yaralanıb və əsir götürülüb.
Beynəlxalq humanitar hüquqa görə silahlı münaqişələr zamanı mülki əhalinin qorunması əsas prinsiplərdəndir. 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarına əsasən mülki şəxslərə qarşı hücumlar, qeyri-proporsional güc tətbiqi, işgəncə və qeyri-insani rəftar qadağandır. Hüquqşünasların fikrincə, mülki əhalinin məqsədli şəkildə hədəfə alınması müharibə cinayəti hesab olunur.

Məsələ beynəlxalq cinayət hüququ kontekstində də qiymətləndirilir. 1998-ci il Roma Statutuna uyğun olaraq Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi insanlığa qarşı cinayətləri mülki əhaliyə qarşı genişmiqyaslı və ya sistematik hücumlar kimi müəyyən edir. Eyni zamanda, 1948-ci il “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında Konvensiya” Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilib və milli, etnik, irqi və ya dini qrupu tam və ya qismən məhv etmək niyyəti ilə törədilən əməlləri soyqırımı kimi tanıyır. Azərbaycan dövləti Xocalı hadisələrini soyqırımı kimi qiymətləndirir və bir sıra ölkələrin parlamentləri bu faciəni soyqırımı kimi tanıyıb.
2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini bərpa edib. 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində isə ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyi tam təmin olunub və Xocalı üzərində nəzarət bərpa edilib. Bununla da şəhər uzun illərdən sonra yenidən Azərbaycan dövlətinin idarəçiliyinə qaytarılıb.
Hazırda işğaldan azad olunmuş ərazilərdə, o cümlədən Xocalıda genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri həyata keçirilir. İnfrastrukturun yenidən qurulması, yaşayış məntəqələrinin planlaşdırılması və təhlükəsizliyin təmin edilməsi istiqamətində tədbirlər görülür. Dövlət proqramlarına uyğun olaraq keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə doğma torpaqlarına qayıdışı təmin edilir.
Xocalı sakinlərinin öz doğma yurdlarına qayıdışı beynəlxalq hüquqda təsbit olunmuş fundamental hüquqlardan — doğma torpaqda yaşamaq və mülkiyyət hüququnun bərpası prinsipindən irəli gəlir. Bu proses post-münaqişə dövründə ədalətin bərpası və davamlı sülhün təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Xocalı faciəsinin hüquqi-siyasi qiymətləndirilməsi davam etməklə yanaşı, şəhərin yenidən dirçəldilməsi və əhalinin qayıdışı regionda yeni reallıqların formalaşdığını göstərir. Dövlət suverenliyinin bərpası ilə yanaşı, tarixi ədalətin təmin olunması istiqamətində atılan addımlar Xocalının gələcəyini müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi dəyərləndirilir.


Elşad Daşdəmirov,
Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü,
Azərbaycan Vəkillər Kollegiyasının üzvü